สำหรับครอบครัวที่กำลังดูแลผู้ป่วยอัมพฤกษ์ อัมพาต หรือผู้สูงอายุที่นอนติดเตียง มักจะต้องเอาหมอนดันปลายเท้าไว้ จะได้ไม่”เท้าตก” แต่ในความเป็นจริงแล้วการมีหมอนดันเท้าหรือไม้ดันเท้า…แนวทางนี้ ยิ่งทำให้ผู้ป่วยอาการแย่ลง ดังนี้ทำให้

1. อาการเกร็งเพิ่มขึ้น

2.ขาเหยียดแข็ง

3. ฟื้นตัวช้าลง

บทความนี้จากทีม กายภาพบำบัดที่บ้าน.com จะพาคุณเข้าใจแบบลึกแต่อ่านง่าย ว่า ทำไม “หมอนดันเท้า” ถึงยิ่งกระตุ้นให้เกร็ง และควรจัดท่านอนอย่างไรให้ปลอดภัยที่สุด

เข้าใจก่อน: ทำไมผู้ป่วย Stroke ถึง “เกร็ง”

หลังเกิดโรคหลอดเลือดสมอง (Stroke) ระบบประสาทจะเสียสมดุล ทำให้เกิดภาวะที่เรียกว่า กล้ามเนื้อหดเกร็ง (Spasticity)

ลักษณะสำคัญคือ

• กล้ามเนื้อ “ตึง” มากผิดปกติ
• ยิ่งถูกยืดเร็ว → ยิ่งเกร็ง
• ควบคุมไม่ได้

สาเหตุหลักคือ

สมองไม่สามารถ “ยับยั้งรีเฟลกซ์” ได้เหมือนเดิม → ทำให้ร่างกายตอบสนองเกินจริง

ความเข้าใจผิด: หมอนดันเท้า = ป้องกันเท้าตก จริงไหม?

ในอดีต การใช้หมอนหรือแผ่นแข็งดันฝ่าเท้า มีเป้าหมายเพื่อ ป้องกัน “เท้าตก” (Foot drop)

แต่จากงานวิจัยด้าน Neurorehabilitation (2025) กลับพบว่า

 การดันฝ่าเท้า “กระตุ้นรีเฟลกซ์ผิดปกติ” และทำให้เกร็งมากขึ้น

 กลไกสำคัญ: ทำไม “ดันเท้า” แล้วเกร็งหนักขึ้น

1. กระตุ้นรีเฟลกซ์ที่ชื่อว่า “Positive Supporting Reaction (PSR)”

เมื่อฝ่าเท้าถูกกด

 สมองส่วนล่างเข้าใจว่า “กำลังยืน”

 สั่งให้ขาเหยียดทันที

ผลลัพธ์คือ

 ขาแข็ง เหยียดตึง

 เท้าจิกลง

 คุมการเคลื่อนไหวไม่ได้

2. กระตุ้น Extensor Thrust Reflex

แค่แรงกดเบาๆ ที่ฝ่าเท้า

 ทำให้ขา “ดีดเหยียด” โดยอัตโนมัติ ถ้ามีหมอนดันตลอดเวลา = กระตุ้นตลอดเวลา

 กล้ามเนื้อจึงเกร็งค้างทั้งวัน

3. ยิ่งเจ็บ → ยิ่งเกร็ง

หมอนที่ดันแรงเกินไป

 ทำให้เกิดแรงกดและความเจ็บ

 ระบบประสาทตอบสนองโดย “เพิ่มความเกร็ง”

การไม่ใช้หมอนดันที่เท้าหรือการใช้การซัพพอร์ตแบบผ่อนคลาย (Without Firm Support)

การศึกษาวิจัยในยุคหลัง แนะนำให้หลีกเลี่ยงการใช้ที่ดันเท้าที่มีลักษณะแข็งหรือการใช้หมอนใบใหญ่ดันฝ่าเท้าโดยตรง

1. การลดโทนของกล้ามเนื้อผ่านการลดสิ่งกระตุ้น (Sensory Deprivation): เมื่อไม่มีแรงกดที่ฝ่าเท้า ตัวรับความรู้สึกเชิงกล (Mechanoreceptors) จะไม่ส่งสัญญาณไปกระตุ้นรีเฟลกซ์ PSR ทำให้กล้ามเนื้อน่องอยู่ในสภาวะที่ผ่อนคลายได้มากกว่า
2. การป้องกันข้อติดด้วยวิธีอื่น: แม้จะไม่มีหมอนดันเท้า แต่การป้องกันข้อติดสามารถทำได้ผ่านการจัดวางท่าทางแบบ “เป็นกลาง” และการทำ Passive Range of Motion (PROM) อย่างสม่ำเสมอ ซึ่งให้ผลดีกว่าการบังคับท่าทางเพียงท่าเดียวตลอด 24 ชั่วโมง
3. การเรียนรู้ของสมอง (Neuroplasticity): การจัดท่าที่ไม่ฝืนธรรมชาติช่วยให้สมองได้รับสัญญาณตำแหน่งข้อต่อ (Proprioception) ที่ถูกต้อง ไม่ถูกรบกวนด้วยสัญญาณการเกร็งที่เกิดจากรีเฟลกซ์ PSR

วิธีจัดท่านอนหงายที่ “ถูกต้อง” (ตามหลักกายภาพบำบัด)

1. ศีรษะและลำตัว หนุนหมอนให้พอดี (ไม่งอคอ)

จัดตัวตรง มีหมอนรองใต้สะบัก จัดแขนให้อยู่ในลักษณะหงาย กรือถ้าผู้ป่วยมีอาการเกร็ง จัดให้แขนและมื่อคว่ำราบ และตรง

2. “หัวใจสำคัญ” = งอเข่าเล็กน้อย ใช้หมอนรองใต้เข่า

ผลลัพธ์: ลดการเกร็งทั้งขา

ยับยั้งรีเฟลกซ์ผิดปกติได้ดีที่สุด

3. ข้อเท้า (สำคัญมาก!)

 ห้ามทำ: เอาหมอนดันฝ่าเท้า

 ควรทำ: รองใต้ “เอ็นร้อยหวาย” ให้ส้นเท้าลอย ใช้หมอนเล็กประคองด้านข้างข้อเท้า

4. เปลี่ยนท่าทุก 2 ชั่วโมง ลดแผลกดทับ ลดการสะสมความเกร็ง

 ทำไมการจัดท่าถึงสำคัญมากในช่วงแรก

ช่วง 1–6 สัปดาห์แรกหลัง Stroke คือ “ช่วงทองของการฟื้นตัว (Neuroplasticity)”

ถ้าจัดท่าผิด

 สมองจะเรียนรู้ “ท่าเกร็ง”

 ทำให้เดินยากในอนาคต

แต่ถ้าจัดถูก

 ฟื้นตัวเร็วขึ้น

 เคลื่อนไหวดีขึ้น

นอกจากการจัดท่าแล้ว ที่ช่วยลดเกร็ง และส่งเสริมการฟื้นฟู การเคลื่อนไหว

สามารถใช้วิธีเหล่านี้ร่วมด้วย:

 กายภาพบำบัดยืดเหยียด การเคลื่อนไหวข้อต่อให้ผู้ป่วย (PROM) เพื่อป้องกันข้อติด และลดการเกร็งของกล้ามเนื้อในผู้ป่วยอัมพาต

 การใข้เครื่องกระตุ้นไฟฟ้า ร่วมกับการฝึกการเคลื่อนไหว จากนักกายภาพบำบัด

 อุปกรณ์พยุงเท้าแบบนุ่ม (ไม่แข็ง)

 สิ่งที่ครอบครัวควรรู้

การดูแลผู้ป่วยไม่ใช่แค่ “ทำให้ตรง”แต่ต้อง “เข้าใจระบบประสาท”เพราะบางสิ่งที่ดูเหมือนช่วย

 อาจกำลังทำให้แย่ลงโดยไม่รู้ตัว

 สรุปสั้นที่สุด

 หมอนดันเท้า = กระตุ้นให้เกร็ง

 งอเข่า + ไม่กดฝ่าเท้า = ลดเกร็งดีที่สุด

ถ้าคุณกำลังดูแลคนที่คุณรักอยู่ที่บ้าน

“การจัดท่าที่ถูกต้อง” คือจุดเริ่มต้นของการฟื้นตัวที่แท้จริง 

FAQ

1. ผู้ป่วย stroke ควรจัดท่านอนอย่างไร?

→ ไม่ควรใช้หมอนดันเท้า ควรงอเข่าเล็กน้อย

2. ทำไมผู้ป่วยถึงเกร็งมากขึ้น?

→ เพราะมีการกระตุ้น reflex จากฝ่าเท้า

 หากคุณไม่แน่ใจว่าจัดท่าถูกหรือไม่ บริการ กายภาพบำบัดที่บ้าน PTHomeDelivery พร้อมช่วยคุณดูแลผู้ป่วยอย่างถูกต้องตั้งแต่แรก

 ประเมินอาการเบื้องต้นฟรี

 วางแผนการรักษาร่วมกับครอบครัว

 สอนญาติและผู้ดูแลในการดูแลผู้ป่วยแบบเข้าใจง่าย

 ดูแลต่อเนื่องถึงที่บ้าน

เหมาะสำหรับ

ผู้ป่วย Stroke / อัมพาต

ผู้สูงอายุที่นอนติดเตียง

ครอบครัวที่ต้องการดูแลอย่างถูกวิธี

“หากคุณต้องการนักกายภาพบำบัดไปดูแลถึงบ้าน สามารถดูรายละเอียดบริการ กายภาพบำบัดที่บ้าน PTHomeDelivery ได้ที่นี่”